در طول چند روز گذشته دو حادثه دردناک، بسیار مرا متأثر ساخت. اولی قتل دختری 17 ساله به دست پدر بود و دومی خودکشی دختر جوانی بود که پس تعرض به وی، به این اقدام دست زده بود. هر دو حادثه وحشتناک و غم انگیز بودند. در حادثه اول، پدر علت قتل دختر را سؤظن و حرف مردم ذکر می کند و حادثه دوم زمانی رخ می دهد که دختر جوان، توسط 4 پسر مورد تجاوز قرار می گیرد.
متأسفانه در جامعه ما عادت بر این است که به سادگی از کنار این مسائل و حوادث بگذریم و برای اینکه تشویشی در اذهان عمومی به وجود نیاید یا از ترس اینکه مبادا وضعیت اخلاقی جامعه دچار بحران شود، از تحلیل و بررسی زمینه های بروز اینگونه وقایع چشم پوشی می شود و آن را در خفا نگه می دارند.
علل و عوامل مختلفی می توانند در بروز چنین حوادثی نقش داشته باشند. علل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، تربیتی و ... در این مطلب می خواهم به نکته ای در این زمینه اشاره کنم ومدعی آن نیستم که علت اصلی بروز این مسائل است، اما فرصت را مغتنم یافتم تا آن را در اینجا مطرح نمایم.

در جامعه شناسی این باور وجود دارد که وجود سرمایه اجتماعی موجب کاهش انحرافات اجتماعی می شود.

یکی از ابعاد شکل دهنده به سرمایه اجتماعی، وجود ارزشها و هنجارهای مشترک در یک جمع یا جامعه است. بدیهی است برای اجرای ارزشها و هنجارها تمهیدات و ضمانتهایی اندیشیده می شود تا در جامعه، جامه عمل بپوشند و کسانی که از آنها تخلف و تخطی می نمایند، مورد مجازات قرار می گیرند. اما با وجود ضمانتهای اجرایی و توانایی اعمال مجازات، بسیار دیده می شود که افراد جامعه از برخی از ارزشها و هنجارها تخطی می کنند و جامعه نیز معمولاً چندان سختگیری به خرج نمی دهد و تا حدی با تساهل با متخلفین و هنجار شکنان برخورد می شود.

در حالت متعادل و در یک جامعه مطلوب، می توان گفت چنین وضعیتی حاکم است. اما به دو شیوه می توان از این وضعیت متعادل و مطلوب فاصله گرفت. یکی اینکه جامعه به وسیله کنترل رسمی و غیر رسمی چنان عرصه را بر افراد تنگ نمایند که حوزه خصوصی وی کاملاً مورد تجاوز قرار گیرد یا با وقوع کوچکترین اشتباه، به شیو های مختلف مورد مجازات قرار گیرد و زندگی بر وی دشوار گردد. این وضعیت در جوامع سنتی و کوچک به چشم می خورد و نتیجه آن نه تنها کاهش انحرافات اجتماعی نیست بلکه موجب افزایش آن نیز می شود. مورد اول ادعای من را تأیید می کند. افراد جامعه بر این تصورند که آن دختر 17 ساله مرتکب انحراف از ارزشها و هنجارهای اجتماعی شده است و بدون هرگونه تساهل و تسامحی، با شایعه پراکنی و تجاوز به حوزه خصوصی آن خانواده و حتی فضولی، عرصه را بر آن خانواده تنگ می نمایند و در نهایت آنها را به ارتکاب چنین عمل وحشتناکی وادار می کنند. در این حالت صرفاً شایعه ای غیر مستند و دور از عقل و منطق نیز می تواند، منجر به وارد آمدن فشاری سخت از سوی مردم بر فرد یا افراد متهم و مورد سؤظن شود، که در این مورد چنین بوده است.

اما اگر ارزشها و هنجارهای اجتماعی به شدت تضعیف گردند و نهادهای سنتی و غیر رسمی و رسمی کنترل اجتماعی، مشروعیت خود را از دست دهند، در چنین حالتی نیز با افزایش انحرافات اجتماعی رو به رو خواهیم شد، چنانکه در مورد دوم شاهد آن هستیم. بر طبق ارزشهای اجتماعی تجاوز دسته جمعی و یا فردی به یک دختر، کاملاً منفور و ناپسند است، ولی شاهد افزایش روزافزون آن در جامعه هستیم. این امر نشان می دهد که ارزشها و هنجارها و نهادهای نظارت اجتماعی، دیگر تنظیم بخش رفتار نیستند.

مسلماً برای رهایی از چنین وضعیتی باید به اقدامات متعددی دست یازید و در اینجا فقط به دو مورد اشاره می کنم: از آنجایی که بعضی از مردم علت اینگونه حوادث را آزادی می دانند، بر خلاف آنها باید بگویم، قبل از هر چیز باید در جامعه چنان فضای آزادی فراهم گردد که عموم مردم و صاحبنظران بتوانند در مورد حوادثی از این دست و امور جامعه به اظهار نظر بپردازند و در رسانه های جمعی آنها را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهند. در غیر این صورت محکوم به تکرار این حوادث خواهیم بود. در یک جامعه آزاد هم این حوادث به صورت پنهان و دور از چشم مردم و صاحبنظران قرار نمی گیرد و هم امکان تجزیه و تحلیل آن فراهم می آید. نکته دوم اینکه باید این باور در جامعه تقویت شود که افراد «حق اشتباه کردن» دارند و به محض آنکه اشتباهی از آنها سر زد، نبایستی با برچسپهای مختلف برای همیشه آنها را متخلف به شمار آوریم و امکان زندگی عادی را از آنها سلب نماییم.